Auschwitz en de stille getuigen waarmee een filmverhaal wordt verteld

Redactie How to Video opnames

Archief Digital Movie 122-2018
Reizen en filmen hoeft niet altijd over alleen maar leuke dingen te gaan. Je kunt het doen om de geschiedenis, cultuur en wetenswaardigheden van een land beter te begrijpen. Of om dieper op ingrijpende gebeurtenissen in te gaan. Je wilt jouw kijkers met de neus op de feiten drukken. Richard Helwig reisde af naar Auschwitz, gelegen in het zuiden van Polen. Want op welke manier kun je zo’n gevoelig onderwerp nou het beste met de videocamera benaderen? 

Laten we eerlijk zijn, tegen de grote hoeveelheid geweldsdelicten, gruwelijkheden en andere vervelende gebeurtenissen die dagelijks via beelden op televisie de huiskamers binnenrollen, heeft de gemiddelde kijker zich gewapend door hier misschien onverschillig tegenover te staan of gewoon weg te zappen. Hongerende gevangenen in concentratiekampen zouden juist tot nadenken moeten aanzetten. Toch is dat kennelijk de denkwereld waaruit naar voren komt dat ‘anderen hier maar iets aan (hadden) moeten doen’. Je zou kunnen concluderen dat de drempel van gevoeligheid van de kijker steeds hoger is komen te liggen. Toch hoeft dat je er niet van te weerhouden om zo’n onderwerp op een verstandige, educatieve manier aan te snijden middels het maken van een filmverhaal. Zonder gebruik te hoeven maken van die meest verschrikkelijke beelden die we allemaal kennen.

Vanaf de luchthaven een auto
Zo’n zestig kilometer van Krakau ligt Oswiecim. In een uitgestrekt landschap werden de overblijfselen van Auschwitz I en Auschwitz II-Birkenau na de oorlog veiliggesteld, door deze op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO te zetten. De plaats en het landschap zijn zorgvuldig bewaard gebleven, ook al hebben de Duitsers in het laatste stadium van het aan de macht zijn, geprobeerd bewijzen uit te wissen. Je kunt ervoor kiezen om het bezoek aan beide kampen met een tour of zelfstandig te doen. Voor beide mogelijkheden valt iets te zeggen. Je hoeft bij het vooraf boeken van een tour niet te wachten om een toegangskaartje te bemachtigen (het kan er flink druk zijn!), je krijgt alle informatie ter plaatse die je nodig hebt van een deskundige gids en vragen stellen staat vrij. Minder aantrekkelijk is dat je vrijwel geen tijd krijgt om op je gemak te kijken, je te maken hebt met een schema en het niet mogelijk is om af te wijken van een vooraf uitgestippelde de route. En je bent duurder uit dan dat je zelf op stap zou gaan. Je kunt Polen bereiken met de trein, maar als je overal wilt gaan en staan, is het beter om vanaf de luchthaven een auto te huren. Handig als je veel videospullen mee wilt nemen.

Ongeveer tien minuten
Beide kampen zijn dicht op elkaar gelegen. Tussen Auschwitz I en Auschwitz II-Birkenau rijdt een gratis shuttlebus die er ongeveer tien minuten over doet om je bij de poort af te zetten. Parkeren met je eigen auto bij Auschwitz doe je het beste in de buurt, buiten het parkeerterrein. Algemene tips voor je bezoek zijn dat je over stevige wandelschoenen moet beschikken (en dat is niet overdreven!). Niets is geasfalteerd, paden bestaan uit zand, gruis en puinbrokken. De locaties liggen in de open lucht, zorg dus dat je videotas waterdicht is afgeschermd (niet alleen handig tegen water, maar ook tegen stof). Neem voldoende proviand mee, want de oppervlaktes zijn oneindig groot. Nergens in de kampen zul je een snacktentje of ijscokarretje tegenkomen. Het zijn geen attractieparken! Hou rekening met een gemiddelde bezoektijd van een dag om alles goed te kunnen bekijken en een duidelijke selectie te maken van wat je wel en niet wilt opnemen. Voor kinderen wordt een minimale leeftijd van 14 jaar geadviseerd.

Miljoenen mensen

Je gaat naar deze bestemmingen als je in gedachten wilt wegzinken over wat er in dit stuk van de geschiedenis is gebeurd. Verbonden zijn met de plekken waar zich zoveel heeft afgespeeld. Probeer dat gevoel maar eens over te brengen op de kijker! Algemeen bekend is dat miljoenen mensen in dergelijke kampen zijn omgekomen. Dat betrof niet alleen Joden, maar ook zigeuners, politieke gevangenen, Russische krijgsgevangenen, Duitse criminelen, Jehova’s getuigen, landlopers, prostituees en homoseksuelen. Het is belangrijk om van een stukje voorgeschiedenis op de hoogte te zijn, voordat je de camera ter hand neemt. Na de Duitse aanval op Polen in september 1939 krijgen de Duitsers te maken met een groeiend verzet. Men probeert dat probleem in te dammen door politieke tegenstanders op te pakken en in concentratiekampen te plaatsen. Dit omdat de cellen in Polen al overvol waren. Het is april 1940 als Reichsführer-SS Heinrich Himmler opdracht geeft om nabij Auschwitz, tot de bouw van een concentratiekamp over te gaan. Auschwitz bestond uit drie complexen: Auschwitz I (de poort met ‘Arbeit macht Frei’ is oneindig veel in beeld gebracht bij documentaires over de oorlog), het uitgestrekte Auschwitz II-Birkenau en Auschwitz III-Monowitz. Alleen de eerste twee kampen kun je bezoeken. Je mag hier met de camera naar binnen, al is het niet toegestaan om in de barakken opnamen te maken.

Minder confronterend
Over de Tweede Wereldoorlog, en met name over deze kampen, zijn talloze documentaires gemaakt. Vaak voorzien van authentieke beelden waardoor de kijker zo volledig mogelijk wordt geïnformeerd over de gebeurtenissen die hebben plaatsgevonden. Dat kan anders. Minder confronterend, maar met een boodschap. Hoe? Door bijvoorbeeld in te zoomen op de vraag: hoe woonden de gevangenen? Om hierop een antwoord te geven kun je voldoende opnamen ter plaatse maken. Van de barakken, de torens, hekwerken, waarschuwingsbordjes en alles wat je nog meer tegenkomt. Als stille getuigen. Hier en daar voorzien van gesproken commentaar of tussentitels om de meest noodzakelijke gegevens in het verhaal kwijt te kunnen. Met de gemaakte beelden kan de werkelijkheid voor een stukje worden gereconstrueerd. Hierbij bestaat het risico dat de werkelijkheid geweld wordt aangedaan op het moment dat feiten verkeerd worden weergegeven. Vlakbij de ingang van Auschwitz II bevindt zich een winkel waar je boeken (in verschillende talen) kunt aanschaffen. Een uitstekende plek om hier veel informatie vandaan te halen!

Filmische middelen
Om de film niet te laten lijken op een plaatjesalbum, de vele objecten bewegen immers niet, zul je als maker voor een gerichte aanpak moeten kiezen. Het is de wijze waarop filmische middelen, denk hier aan de montage en de manier waarop het geheel in beeld komt, worden gebruikt om het verhaal vorm te geven. Als maker is die keuze groot. Een rij barakken op een lange weg, kan op oneindig veel manieren op de kijker worden overgebracht (dichtbij, veraf, vanuit een hoog of laag standpunt, zwenkend, ingezoomd of uitgezoomd, van links of rechts, etc.). Een uitkijktoren kan van beneden naar boven worden opgenomen om te laten zien dat de bewakers op grote hoogte niets konden ontgaan. Een bordje met de tekst ‘Vorsicht, hochspannung, lebensgefahr’ bij het prikkeldraad geeft aan welk gevaar gevangenen liepen als ze te dichtbij kwamen.

Door elkaar heen
Eenmaal ter plaatse zul je merken dat Auschwitz I er anders uitziet dan je misschien zou verwachten. Het is kleiner, minder uitgestrekt, stenen barakken die zijn gesitueerd op een gebied dat lijkt op een industrieterrein. De oorzaak is te vinden in het feit dat in veel films beide kampen door elkaar heen worden getoond. Zelfs in dit artikel zijn beelden van beide kampen gecombineerd. Auschwitz II is veel uitgestrekter en dat begint al met een treinspoor dat het kamp binnengaat. Een beeld dat overigens door filmmakers veelvuldig is gebruikt om een bepaalde indruk op de kijker over te brengen. Als je hierdoor naar binnen ging, was de kans nihil om er weer levend uit te komen.

Weloverwogen tempo
Actieve denkprocessen kunnen bij de kijker worden gestimuleerd door een weloverwogen tempo van de beelden te kiezen, daarbij voldoende pauze te nemen en rekening te houden met een goede afstemming tussen hetgeen wordt getoond. Zo kan een en ander worden bewerkstelligd door gebruik te maken van herhalingen en samenvattingen. Een onderwerp als hoe het dagelijkse leven in deze concentratiekampen eruit zag, is niet in een paar regels verteld. Het gehele verhaal dient te leiden naar een einddoel. Shots die niet hieraan bijdragen, leiden af van waar het om gaat, halen het tempo er onnodig uit, en dienen dus weggesneden te worden. Hier geldt: durf te monteren!

Beschrijvend van aard
Bij documentaires over concentratiekampen richten de makers zich hoofdzakelijk op de informatieoverdracht. Daar is op zich niets mis mee, maar als het geheel niet voldoende verhalend van karakter is, zal het de kijker al snel doen afleiden. Alleen het beschrijvend van aard zijn, waarbij een opsomming wordt gegeven van allerlei gebeurtenissen, is niet toereikend. Naast die chronologische volgorde, moet er een zekere relatie zijn van waaruit oorzaak en gevolg blijkt (waarom werden concentratiekampen opgericht, waren er geen andere mogelijkheden, hoe kon dit gebeuren, waarom kwamen gevangenen niet massaal in opstand, waarom grepen de geallieerden niet in, etc.). Die vragen kun je oneindig nader uitdiepen.

Op een geloofwaardige manier
Het vertellen van een verhaal met een concentratiekamp als doorlopende rode draad, kan middels een speelfilm gebeuren. Een bekend voorbeeld is ‘The Boy in the Striped Pyjamas’ (de jongen in de gestreepte pyjama). Deze film uit 2008, die gebaseerd is op de gelijknamige roman van John Boyne, speelt zich af in 1943. Bruno, het achtjarige zoontje van een Nazi-commandant verhuist met zijn familie naar een afgelegen plek, ergens in Duitsland. Op ontdekkingstocht ontdekt hij een nabijgelegen concentratiekamp. Achter de hekken met prikkeldraad valt zijn oog op Shmuel, een joods jongetje, dat gevangen zit. Er groeit een vriendschap en dat blijft niet zonder gevolgen. Opvallend bij deze film is dat de vriendschap op een geloofwaardige manier in beeld is gebracht, maar dat het verhaal toch echt verzonnen is. Gebeurtenissen worden gedragen door dialogen. De hoofdrolspeler (Bruno) streeft een doel na (vriendjes worden en vriendjes blijven met Shmuel), terwijl deze wordt tegengewerkt door een tegenstrever (in ieder geval is dat de vader van Bruno). Het verhaal ontaardt zich in een climax.

FILMTIP
Wil je in alle rust veel zien van de oorspronkelijke kampen, kom dan vroeg op de dag. Al na een paar uur zul je worden overspoeld door hordes toeristen waardoor filmen onmogelijk wordt (dit wil je niet in beeld hebben).

Richard Helwig

Leave a Reply

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Check Also
Leofoto LF-75 met VT-20 video kit
De Leofoto LF-75 met VT-20 video kit bestaat uit een videostatief inclusief vloeistofkop dat speciaal ...