Ondertitels zelf maken Deel 2: de juiste taal en snelheid

Redactie How to

Archief Digital Movie 122-2018
Ondertitels maken doe je niet zomaar. Je moet met een aantal belangrijke zaken rekening houden. Bijvoorbeeld de leessnelheid van de tekst en je doelgroep. Pieter Reintjes legt uit hoe het zit.

In deel 1 over ondertitels (DM nummer 121) hebt u kennis gemaakt met eenvoudige software om ondertitels bij een film (via de player) of onder een Youtube-video te zetten. Als u al met deze software hebt geoefend, bent u erachter gekomen dat je best nog moet nadenken over de manier waarop je die ondertitels maakt.

Wat doet de software?
De belangrijkste eis voor een ondertitelbestand is dat er in dat bestand staat WELKE tekst er onderaan de film/uitzending gepresenteerd moet worden, maar ook WAAR en HOE LANG. Dat is de tijdcode. Die staat samen met de tekst in een blokje en de software helpt je om de juiste tijdcode vast te leggen.
Voorbeeld van zo’n tekstblokje:
00:00:41,847 –> 00:00:45,577
…gebruikt u een trilplaat
om het zandbed gelijkmatig te verdichten.

Leessnelheid
Nog veel belangrijker is de tekst die je intypt. De meeste ondertitelsoftware laat je helemaal vrij in het intypen van de tekst. Je kunt in zo’n tekstblokje veel tekst kwijt, maar… als het te veel is, kan de lezer dat niet allemaal lezen. Dat heeft te maken met de leessnelheid. De tekst is namelijk meestal maar kort in beeld.
Hoe werkt dat? Als we een boek of ondertitels lezen, moeten onze ogen van links naar rechts bewegen om de zinnen goed te kunnen zien, de woorden te kunnen onderscheiden en daardoor de tekst te begrijpen. Dat kost tijd. De beweging van de ogen beperkt de leessnelheid. Iemand die een boek leest of naar televisie of naar een film kijkt, kan heel goed 200 woorden per minuut lezen. Kinderen zijn veel langzamer. Die komen uit op een snelheid van 160 woorden per minuut. Dit zijn overigens gemiddelden. Wie vaker leest, zal sneller gaan lezen en ook via snelleescursussen kunt u uw leessnelheid verhogen.
Volwassenen  200 woorden/minuut          17 tekens/seconde
Kinderen        160 woorden/minuut          13 tekens/seconde
De systemen, waarmee ondertitels worden gemaakt, houden de tekst in de gaten en signaleren dat de gemiddelde leessnelheid wordt overschreden.

Netflix
Netflix wil dat haar klanten op een prettige manier de films kunnen bekijken en (dus) ook goede ondertitels te lezen krijgen. Daarom hanteert zij de grenzen van 200 en 160 woorden per minuut.
Ik vertaal regelmatig voor Netflix en als ik te veel tekst in het Nederlandse tekstblok typ, krijg ik een signaal. U ziet dat in het onderste tekstblok. In het geel staat er 25,6 CPS, wat aangeeft dat de snelheid wordt overschreden: 25,6 tekens/seconde is te snel!
Houd je bij het maken van ondertitels aan dat maximaal aantal tekens per seconde.

Regelindeling
Iets anders, waarmee u rekening moet houden als u ondertitels maakt, is het aantal tekens per regel. In de illustratie ziet u een getalletje dat achter het tekstblok staat, achter de regel. Het geeft het aantal tekens aan, per regel, inclusief spaties.
Voor ondertitels wordt vaak maximaal 42 tekens per regel aangehouden. Met de gegevens die het systeem bijhoudt, kan de ondertitelaar dus makkelijk de teksten invoeren.

Prettig
Ga maar eens na: welke zin/tekstblok vindt u het prettigst lezen? En waarom?
…en de allerlaatste winkel in deze mooie straat
moet de deuren sluiten!
of:
…en de allerlaatste winkel
in deze mooie straat moet de deuren sluiten!
of:
…en de allerlaatste winkel in deze
mooie straat moet de deuren sluiten!
Waarschijnlijk vindt u de laatste regels niet zo plezierig, omdat de woordgroep ‘in deze mooie straat’ uit elkaar is getrokken. Toch is alleen dit laatste tekstblok acceptabel, omdat in dit tekstblok het aantal lettertekens van 42 per regel niet wordt overschreden.
Gelukkig is het Nederlands flexibel en kun je nog wat zinsdelen verwisselen of woorden omgooien. Het volgende tekstblok kan wel qua aantallen tekens en is gelukkig leesbaarder.
…en in deze mooie straat moet
de allerlaatste winkel de deuren sluiten!

Grammatica en spelling

Natuurlijk moet de Nederlandse taal goed zijn. Maar wat is goed? Gebruik je in je ondertitels spreektaal of geschreven taal? Dat maakt al veel uit, ook in kleine stukjes tekst.
Let op het verschil:
Dat kan je me niet aandoen!
of:
Dat kun je mij niet aandoen!
Het lijkt een minimaal verschil, maar ‘kan je’ is spreektaal – het wordt echter steeds vaker geschreven – en is in feite grammaticaal onjuist. Het ‘me’ is eveneens spreektaal.
Sommige ondertitelaars gebruiken liever ‘me’ dan ‘mij’, omdat dat wat rustiger zou overkomen, maar onderzoek wijst dat vooralsnog niet uit.
Belangrijke fouten die in het Nederlands en ook in ondertitels worden gemaakt, zijn de volgende:
Fout                                           Goed
Dat is iets dat ik niet weet.   Dat is iets wat ik niet weet.
Kan je mij dat niet zeggen?  Kun je mij dat niet zeggen?
Hij heeft als doel om*            Hij heeft als doel
heel rijk te worden.                heel rijk te worden.
Ik koop het omdat**              Ik koop het, omdat
ik het nodig heb.                     ik het nodig heb.
*Het woordje ‘om’ wordt heel vaak gebruikt, maar kan/moet weggelaten worden als het ‘met als doel’ betekent.
**Bij het gebruik van komma’s worden veel fouten gemaakt.

Vertaling
Gebruik ik als vertaler/ondertitelaar te veel woorden per minuut (maximum WPM wordt overschreden), dan moet ik een andere tekst voor mijn vertaling verzinnen. Dit is iets waarmee ik vaak te maken krijg. Het Engels heeft namelijk minder woorden nodig om iets te zeggen. En de tijd voor de tekst (hoe lang de ondertitel in beeld is) blijft even lang.
Een voorbeeld.
Stel dat ik maar 12 tekens mag gebruiken in het Nederlandse tekstblokje. Het blokje is dus heel erg kort in beeld. Dan kan ik de tekst gewoon niet kwijt in het tekstblok.
De Engelse zin is:      I love you!                  (11 tekens)
De vertaling is:          Ik houd van jou!        (16 tekens, te veel)
Na wijziging:              Hou van je!                 (11 tekens, is goed)
Dit is een simpel voorbeeld, waarbij u ziet dat de uiteindelijke (verkorte) vertaalde tekst een aanpassing is en de scène tekort kan doen. Is het een scène die romantisch is en vol sfeer, dan past de zin ‘Hou van je!’ niet echt. Is het een scène, waarin iemand iets roept naar een ander die in een auto wegrijdt, dan kan het weer wel. Maar de aanpassing moet wel gebeuren om aan de eis van de leessnelheid te voldoen.

Nederlands ondertitelen
Wil je ondertitels maken voor een Nederlands gesproken film voor het Nederlandse taalgebied, dan is dat een goede zaak, want veel mensen in Nederland hebben een gehoorbeperking. Gelukkig kunnen mensen vaak gebruik maken van reeds bestaande ondertitels bij Nederlands gesproken uitzendingen, maar daar horen uw films niet bij. U zult zelf aan de slag moeten en dan loop je tegen interessante problemen aan.

DOELGROEP
Belangrijk is de doelgroep. Als iemand het gesproken Engels in een film niet begrijpt, heeft hij ondertitels nodig. Die doelgroep is duidelijk.
Iemand die het Engels wel verstaat en eveneens de ondertitels leest, begrijpt de film natuurlijk wel goed, maar kan zich ook gaan ergeren aan de ‘foute’ vertaling. Hij realiseert zich niet dat de geschreven ondertiteling veel beperkter is (vanwege de leessnelheid) dan het leidende gesproken woord. (Dit staat los van de echte fouten die in de vertaling worden gemaakt.)

HINDERLIJK
Wat iemand dan ervaart, kunt u zelf ervaren door eens naar een film te kijken die Nederlands gesproken is én in het Nederlands is ondertiteld. Dat zijn bijvoorbeeld animatiefilms op Netflix.
Deze films zijn eerst in het Nederlands ondertiteld (vanuit het Engels gesproken woord) en weer later – vermoed ik – vanuit het Engels in het Nederlands ingesproken met Nederlandse stemmen.Voorbeeld. Dan zegt een persoon in de film: “Het goeie nieuws is, is dat we meer dan genoeg suiker hebben en het laatste beetje boter dat er was.” (Dat zijn 100 tekens.)
Maar in de ondertitel staat: “Het goede nieuws is dat er genoeg suiker was en ook genoeg boter.” Dit zijn 65 tekens.
Kijk maar eens naar zo’n animatiefilm. Wedden dat u dit hinderlijk gaat vinden? En wat is er dan hinderlijk? Dat de gesproken tekst de geschreven tekst niet volgt of andersom? Wat is leidend?

SPREEKTAAL
Als u interviews opneemt of een portret maakt, krijgt u te maken met spreektaal. Iemand die spreekt, maakt fouten. Dat is niet zo erg, want dat is inherent aan spreektaal. Iemand die spreekt, formuleert zinnen, zoekt naar woorden, herhaalt zichzelf, corrigeert zichzelf enz. Maar wat doe je dan als je de ondertitels maakt?
Ondertitel je precies wat iemand zegt of vat je het samen? Wat doe je als iemand een fout maakt? Allemaal zaken om over na te denken en daar een beslissing over te nemen.

Enkele voorbeelden.
Iemand zegt: “Kijk daar nou, dat hebben hun mooi geregeld.” Wat zet je in de ondertitel? Is dat ‘hun’ of ‘zij’?
Of als iemand een zinsdeel herhaalt, wat vaak gebeurt in gesproken taal, wat doe je dan?
“Ik weet ook niet, wat dat nou is, dat weet ik niet.”
Schrijf je dat voluit in de ondertitel of vat je het samen?

Discussie
Zo zijn er dagelijks allerlei mooie voorbeelden van ondertitels te vinden, die tot discussies kunnen leiden. Kernvraag is voortdurend: “Hoe ga je om met de ondertitels?”

UTOPIA
In het programma Utopia wordt ondertiteling gebruikt om de onverstaanbare stukken in de gesprekken te verduidelijken. Er is dus de meeste tijd geen ondertiteling. Pas als het gesproken woord (deels) onverstaanbaar is. Grappig is dan te merken dat de ondertitelaar geneigd is om soms het gebruikte ‘Nederlands’ te vertalen.
Voorbeeld.
De persoon in kwestie zegt: “Kom, we gaan wat eten, die bitch wil ik niet meer zien.”
Dat wordt dan vertaald door: “Kom, we gaan eten, dat kreng wil ik niet zien.”
Het woord ‘bitch’ wordt vertaald, terwijl dat niet wordt gezegd en het gaat om – in feite – gesproken Nederlands, waarin we vaak Engelse woorden gebruiken. Wat zou u doen?

Dialect/Friese taal
Een ander probleem is hoe je moet omgaan met een dialect. Ook hier is het (weer) afhankelijk van je doelgroep.
Zo wordt in sommige delen van Brabant in het dialect de ‘t’ weggelaten. Hoe ga je ermee om?
Zegt iemand in een Brabants dialect: “Da wee’k ook nie”, wat zet u dan in de ondertiteling?
Heeft het toegevoegde waarde? Ik denk het wel. Want taal en dialect zijn erg belangrijk voor mensen. Dan is het goed om iemand in zijn eigen taal of dialect te interviewen. Dat maakt het ondertitelen extra belangrijk, juist om de toegankelijkheid tot wat de persoon zegt, te vergroten.
Vergeet ook niet dat een dialect of het Fries de eigen uitdrukkingen en woorden hebben die de onderwerpen enorm kunnen verduidelijken, nuanceren of van humor kunnen voorzien.

TOEGEVOEGDE WAARDE?
1. Dove mensen die echt niets horen of ooit gehoord hebben, kennen het Brabantse dialect wellicht niet. Dan komt de letterlijke ondertiteling van het gesproken dialect vreemd over. Misschien zelfs als fouten in de Nederlandse taal en dan heeft de ondertiteling geen toegevoegde waarde.
2. Dove mensen die het dialect wel kennen en dat via de geschreven taal hebben geleerd, zullen uit de ondertiteling afleiden dat het gesproken woord een Brabants dialect betreft. Dan heeft de ondertiteling wel een toegevoegde waarde.
3. Verder kun je nog onderscheid maken tussen mensen die slechthorend zijn en die het dialect wel of niet kennen etc.
Kortom, wie aan ondertitels begint, moet er goed over nadenken.

DE PRAKTIJK
In de praktijk blijkt dat de meeste mensen (presentatie en vaak geïnterviewden) in de uitzendingen van de regionale omroepen geen dialect spreken. Ondertiteling is niet nodig, denkt men, want iedereen verstaat het toch wel. Behalve dove mensen dan. Andersom is ook het geval bij de Omroep Friesland. Terwijl de website tweetalig is, zijn de uitzendingen in de Friese taal: zonder Nederlandse ondertitels.

Voice-over/geluid
Kun je de voice-overtekst ondertitelen, is vaak een vraag? Ja, dat kan. Het gesproken woord gaat niet zo snel. Een mooi gemiddeld spreektempo ligt op ongeveer 120 tot 160 woorden per minuut. Dat is prima te ondertitelen.
Vergeet trouwens niet dat iemand die niets hoort, wel door de geschreven ondertitels je film begrijpt, maar dat hij in de passages met muziek en geluidseffecten de boot mist.
Ook dat kun je in je ondertitels opnemen. Beschrijf wat er te horen is en zet het tussen haken.
Bijvoorbeeld: ‘[Muziek]’, of ‘[Lawaai van een scooter]’.

Tips
1. De belangrijkste tip is: wees consequent in de opbouw van je ondertitels. Dat geeft rust bij de kijker en het leest prettiger.
2. Ondertitel je het gesproken woord, maak dan een keuze. Of je schrijft het gesproken woord in ‘goed’ Nederlands op, of je volgt wat de spreker zegt. Maakt hij fouten (bijvoorbeeld ‘hun’ in plaats van ‘zij’), dan schrijf je in het laatste geval ook die foute woorden op. Als je het consequent doet, is dat prima, de persoon zegt het toch? Het is geen waardeoordeel over zijn taalgebruik.
3. In de situatie van een dialect kunt u ervoor kiezen om twee bestanden met ondertitels te maken. Eén met dialect en een ander zonder. Het is veel meer werk, maar de vraag of je dit doet, is afhankelijk van je doelgroep.
4. Wil je dove mensen echt goed informatie over de film geven, vermeld dan ook de effecten en muziekmomenten. Zet ze tussen haken. Of gebruik kleuren. Kijk maar eens hoe de zenders/films dat doen.

Succes!

Pieter Reintjes

 

Leave a Reply

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Check Also
DALI Oberon: nieuwe reeks budgetspeakers
De Deense luidsprekerbouwer DALI heeft een nieuwe reeks luidsprekers onthuld op de IFA audiobeurs in ...